پاسخ به بحران مسکن با تکنولوژی؛ خانههایی با مصرف منفی انرژی در راهند
با هدف دو برابر کردن سرعت ساختوساز و رسیدن به عدد تقریبی ۵۰۰ هزار واحد مسکونی در سال، یک استارتاپ فناورانه در تورنتو، طرحی از خانههای پیشساخته، مقرونبهصرفه و ماژولار ارائه داده که استانداردهای «خالص صفر» (Net-Zero) را رعایت میکند و حتی فراتر میرود.
شرکت CABN در وبسایت خود مینویسد این روش، «بهترین تکنیکهای ساختوساز را با پیشرفتهای انرژی تجدیدپذیر و مونتاژ ترکیب میکند تا خانههای پیشساختهای با مصرف انرژی صفر ارائه دهد.» طرحهای این شرکت از ۵۴۰ تا ۲۵۰۰ فوت مربع متغیر است و از یک تا چهار اتاقخواب دارند. ویژگیهای استاندارد این خانهها عبارتند از:
- استفاده از چوب دارای گواهی شورای نظارت بر جنگل (FSC)
- پیهای مارپیچی که اغلب بدون بتن و تنها در چند روز نصب میشوند
- طراحی خورشیدی غیرفعال و دارای استاندارد خالص صفر
- سیستمهای خورشیدی و ذخیرهسازی باتری که با مصالح پیشرفته ادغام شدهاند
- سیستمهای هوشمند نظارت بر خانه
مدیرعامل شرکت، جکسون وایِت (Jackson Wyatt) میگوید: «مدولار بودن و ساخت پیشساخته، فرصتی برای سرعت و صرفهجویی کامل در هزینه فراهم میکند—هم برای مقرونبهصرفه بودن و هم برای پایداری محیطزیستی. ما زیرساخت انرژی را هم با خود میآوریم، طوری که نه باری بر دوش شبکه برق هستیم، بلکه یک ساختار حمایتی ارائه میکنیم. برای پروژههای مسکن ارزانقیمت شهری نیز این مزیت را دارد که هزینه زمین را کاهش میدهد و در نتیجه، اجاره و قیمت تمامشده پایین میآید و بار مالی کمتری بر دوش شهرداری قرار میگیرد.»
وایِت میافزاید که برنامههای کارایی انرژی دولتهای فدرال و ایالتی معمولاً بیشتر بر نوسازی ساختمانهای قدیمی تمرکز دارند تا ساختوسازهای جدید. «اغلب پروژههای دولتی سراغ گزینههای سادهتر مانند بازسازی میروند.»
او تأکید میکند با تغییر جهت دولت فدرال، مشوقها باید به خانههایی تعلق بگیرد که کارآمدتر، بادوامتر و پایدارتر هستند. مشوقهایی که در قالب وام و کمکهزینه بهاندازه پروژههای افزودنی (مثل پنل خورشیدی) در خانههای موجود باشند.
وایِت میگوید: «مشتریها میپرسند چرا باید خانهام را بسازم، بعد ماهها صبر کنم تا بتوانم پنل خورشیدی نصب کنم؟ من کار درست را انجام میدهم و میخواهم مثل همسایهام از مزایا بهرهمند شوم.»
🔹 کارنی و حمایت از ساختوساز پیشساخته
CABN در چهار سال گذشته، پس از تعطیلی شرکت قبلی وایِت به نام Greenlid شکل گرفت؛ شرکتی که بین سالهای ۲۰۱۴ تا ۲۰۲۱ ظروف قابلتجزیه، سینی خاکگربه، تله پشه و سطل کمپوست تولید میکرد.
مدتها قبل از انتخابات فدرال بهار امسال، حزب لیبرال به رهبری مارک کارنی (Mark Carney) وعده داد ۲۵ میلیارد دلار در ساخت مسکن سرمایهگذاری کند—که ۱۰ میلیارد دلار آن ویژه سازندگان مسکن ارزانقیمت است. هدف: حمایت از سازندگان پیشساخته خلاق، آنهم با استفاده از فناوری و منابع کانادایی مانند چوب نرم و الوار فشرده، برای ساخت سریعتر، هوشمندتر و پایدارتر.
در نامه مأموریتی که نخستوزیر در ۲۱ مه به کابینه جدیدش داد، متعهد شد که «با بهکارگیری قدرت همکاری عمومی-خصوصی، صنعتی مدرن در حوزه مسکن ایجاد کرده و مشاغل جدیدی در حوزه مهارتهای فنی بسازد تا معضل affordability (قابلیت خرید خانه) را برطرف کند.»
یک ماه بعد، ستوننویس اقتصادی David Olive در روزنامه Toronto Star نوشت که خانهسازی پیشساخته، ارزانترین روش برای ساخت سریع تعداد زیادی خانه است.
او مینویسد: «کانادا چندین تولیدکننده درجهیک خانههای پیشساخته دارد. ولی فعلاً تعدادشان نسبت به تقاضای بازار کم است و بسیاریشان زیر ظرفیت کار میکنند.» اما حمایت بیسابقه کارنی میتواند «صنعتی صادراتمحور در این حوزه ایجاد کند.»
بهگفتهی او، بحران کنونی مسکن در کانادا، تا حدودی نتیجهی «غیبت چند دههای دولت فدرال» از بازار مسکن است. طی این مدت، تعداد خانههای جدید سالانه به کمتر از ۳۰۰ هزار رسید—در حالیکه در دهه ۷۰ میلادی به بیش از ۴۰۰ هزار واحد میرسید. در این دوره، بخش خصوصی به جای مسکن ارزان، خانههای لوکس و بزرگ ساخت.
او با وجود برخی تردیدها درباره سازمان فدرال پیشنهادی کارنی، Build Canada Homes (BCH)، میگوید این مدل—که از سرمایهگذاری مرکزی برای ساخت انبوه خانه و ثبت سفارش عمده استفاده میکند—در سوئد و ژاپن موفق عمل کرده و در بریتانیا و آلمان نیز بررسی میشود. در کانادا نیز در دهههای ۶۰ و ۷۰، برای پاسخ به موج مهاجرت، به کار گرفته شده بود.
او مینویسد: «BCH تأمین مالی در صنعتی بسیار پراکنده از شرکتهای کوچک را به عهده میگیرد—صنعتی که کمبود سرمایه، سازندگانش را از شروع پروژههای جدید بازمیدارد. با سفارشهای انبوه، BCH سطح تقاضای حداقلی را تضمین میکند. خانههای تأمین مالیشده توسط دولت، توسط سازمانهای غیرانتفاعی و تعاونیها اداره میشوند—از جمله در حوزه سالمندان، دانشجویان و بومیان.»
او ادامه میدهد: «مالیاتدهندگان هم زیانی نمیبینند، چون این تأمین مالی به شکل وام ارائه میشود، و وثیقه آن نیز همان خانههای جدیدی است که در طول زمان ارزششان بالا میرود. این همان مدلی است که در بحرانهای قبلی مسکن استفاده شده—با این تفاوت که اکنون بر خانهسازی کارخانهای تأکید شده، جایی که دیوارها، سقفها، آشپزخانه و حتی سرویسهای بهداشتی، در کارخانه ساخته و در محل نصب میشوند.»
🔹 همان روند قدیمی، با چالشهای جدید
جیسون مایرز (Jayson Myers)، مدیرعامل سازمان NGen (یک نهاد غیرانتفاعی صنعتمحور در حوزه فناوری ساختوساز)، در مقالهای در روزنامه Hill Times، تأکید میکند که کانادا در شرایطی که به عرضه بیشتر خانههای ارزان نیاز دارد، در حال ساخت خانههایی کمتر و گرانتر است.
او مینویسد: «سر و صدای کارگاههای ساختمانی و ضایعات ناشی از آن فقط مزاحمت نیست، بلکه نشانهای از یک ناکارآمدی ساختاری در شیوه ساختوساز ماست. با وجود فوریت بحران مسکن، همچنان اکثر خانهها به همان روشهای ۱۰، ۲۵ یا حتی ۵۰ سال پیش ساخته میشوند—با همان ابزارها، همان هماهنگیهای پیچیده بین پیمانکاران متعدد، و همان تأخیرها.»
مایرز بر نقش تولید پیشرفته برای کاهش زمان ساخت، کاهش هزینه، افزایش کیفیت و کاهش اثرات زیستمحیطی صنعت تأکید دارد.
او میگوید: «در حال حاضر کارخانههایی داریم که دیوار، کف و سقف را بهصورت ماژول تولید میکنند تا بهسرعت در محل مونتاژ شوند. چاپگرهای سهبعدی میتوانند صفحات را با دقت میلیمتری تولید کنند، حتی در چیدمانهای پیچیده، و خطای انسانی را کاهش دهند. چوب فشرده—که از نقاط قوت کاناداست—جایگزینی کمکربن برای بتن و فولاد در ساختمانهای چندطبقه است.»
اما مایرز هشدار میدهد که سیاستهای دولتی در حوزه مسکن نباید فقط بر سرعت ساخت تمرکز کنند، بلکه باید «هوشمندانه ساختن» را هم هدف قرار دهند، با مشوقهایی برای تولید پیشرفته، کاهش کمبود نیروی ماهر، و پاسخ به انتظارات عمومی درباره کیفیت.
او میگوید: «در سوئد و ژاپن، دخالت دولت باعث شد صنعت پیشساخته حالا بیش از ۱۵ درصد از خانههای جدید را تأمین کند. ولی اگر بخواهیم این مدل را در کانادا تکرار کنیم، باید از میان هزار تو قانون منطقهبندی و مقررات ساختوساز استانها و شهرها عبور کنیم.»
او مینویسد: «شهرهایی مانند کلگری، ادمونتون و ونکوور در حذف موانع اداری پیشگام بودهاند، اما بسیاری از موانع محلی همچنان باقیاند—از جمله هزینههای بالای توسعه که شهرداریها برای تأمین زیرساختها دریافت میکنند، و سیاستهایی که بیشتر از توسعه متراکم یا میانتراکم، به توسعه افقی و حومهنشینی گرانقیمت علاقه دارند.»
🔹 خانهسازی ماژولار با انرژی خالص مثبت
وایِت از CABN میگوید شرکتش به رویکردی «سیستمی و کامل» برای تولید پایدار پایبند است—از کارخانههای Net-Zero گرفته تا زنجیره ارزش مبتنی بر مصالح قابلتجزیه یا دارای کربن منفی.
او میگوید: «ما از درخت تا کلید (Trees to Keys) را مدیریت میکنیم. صرفاً یک شرکت رباتیک یا پانلساز نیستیم. میخواهیم جوامع بسازیم و بدانیم منابع پایدارمان از کجا میآیند.»
این شرکت از گونههای درختی کماستفاده مانند هملاک در شرق و صنوبر در غرب استفاده میکند—درختانی که برای ساختار چوبی سنتی خیلی کوچک یا گرهدار هستند، اما برای ساخت ماژولار ایدهآلاند و قیمت تمامشده را کاهش میدهند.
وایِت میگوید: «سازندگان سنتی این چوبها را دوست ندارند چون گرهدارند و صمغ زیادی دارند. اما برای ما ایدهآلاند و باعث میشوند هم هزینه را کاهش دهیم و هم از جنگلداری محلی پایدار حمایت کنیم.»
او میافزاید که استفاده از رباتیک و ماشینهای کنترل عددی (CNC) در فرآیند تولید باعث حذف خطای انسانی شده و ساختوساز را کارآمدتر میکند. «کنترل کامل از ابتدا تا انتها باعث میشود فقط چند نفر خاص نباشند که بتوانند این خانهها را مونتاژ کنند.»
به گفته وی، مدلسازی شرکت نشان میدهد که این خانهها در حالت نظری میتوانند تا ۱۳۸٪ انرژی مصرفی خود را تولید کنند و حتی با در نظر گرفتن رفتار انسانها، بازدهی واقعی به حدود ۱۰۵٪ میرسد.
🔹 فقط کارخانه کافی نیست؛ باید نظام ساخت تغییر کند
وایِت تأکید میکند: «فقط ساخت خانه ۳۶۵ روز سال کافی نیست. ما به بانکداری، سیاستگذاری دولتی، و سازندگان محلی هم نیاز داریم.»
او یادآور میشود: «در کانادا ۵۰ هزار سازنده هست که هرکدام سالی فقط چند خانه میسازند. آنها هم میخواهند تولیدشان را دو برابر کنند، اما برای ساخت خانههای پایدارتر باید آموزش ببینند.»
بهگفته او، استفاده از فناوری نباید جایگزین نیروی انسانی شود. مثلاً اگر زمان نصب سیستم لولهکشی از ۱۰ ساعت به ۲.۵ یا ۳ ساعت کاهش یابد، سازنده همچنان باید معادل ۵ ساعت به لولهکش پرداخت کند. «فناوری باید ابزار کارآمدی برای موفقیت و سودآوری همه باشد.»
🔹 آماده برای توسعه در مقیاس بالا
CABN اکنون واحدهای کوچکتری چون کلبه ۵۴۰ فوت مربعی تکخوابه با قیمت ۱۳۹ هزار دلار ارائه میدهد که برای خانههای مهمان یا سوئیتهای حیاطپشتی مناسباند. اما بزرگترین طرح فعلیاش یک خانه ۲۵۰۰ فوت مربعی چهارخوابه با قیمت پایه ۴۹۹ هزار دلار است—ویژه خانوادههای چند نسلی یا سبک زندگی ویلایی.
به گفتهی سخنگوی شرکت، اکنون حدود ۳۵ پروژه در استانهای بریتیش کلمبیا، انتاریو و نوا اسکوشیا و ایالتهای آمریکا در دست اجراست. وایِت میگوید: «برنامه عملیاتی ساخت دهها هزار خانه کارآمد و ماژولار در سال داریم—و این برنامهها در بازه ماهها و سالها عملیاتی میشوند، نه دههها.»
در یکی از پروژهها، طرح ۶۷ واحدی در منطقه آگوستا در انتاریو شرقی، CABN و شریکش B+H Biomimicry در ژوئن گذشته موفق به دریافت جایزه معماری از نشریه معتبر AZURE Media شدند.
🔹 آیا این بار مسکن ارزان واقعاً ساخته میشود؟
با اینکه مارک کارنی تأکید دارد بخش خصوصی و دولتی باید با هم کار کنند تا ۵۰۰ هزار واحد در سال ساخته شود، هنوز مشخص نیست چه کسانی به عنوان «سازندگان خانه ارزانقیمت» شناخته خواهند شد و آیا ۱۰ میلیارد دلار وعدهدادهشده به بخش خصوصی، تعاونیها یا ترکیبی از هر دو اختصاص خواهد یافت یا نه.
اما بوکانن (Emma Buchanan)، خبرنگار نشریه The Logic مینویسد: در دهههای گذشته، دولت فدرال نقش مؤثرش در ساخت مسکن را از دست داده است. در دهه ۸۰ میلادی، شرکت دولتی Canada Mortgage and Housing Corporation (CMHC) حدود ۹۰ دفتر داشت و در ساخت سالانه ۲۵ هزار خانه ارزانقیمت نقش داشت.
اما از اواسط دهه ۸۰، دولت فدرال مسئولیت مسکن را به استانها واگذار کرد و در بودجه سال ۱۹۹۳، همهی بودجه ساخت خانههای غیربازاری را حذف کرد. از آن زمان، تعداد واحدهای تحت حمایت دولت از ۴۳ هزار واحد در سال ۱۹۷۰ به کمتر از ۵ هزار واحد در سال بین ۱۹۹۵ تا ۲۰۱۶ رسید—معادل حذف نزدیک به ۱.۲ میلیون واحد طی ۳۲ سال.
حالا دولت میگوید که سازمان Build Canada Homes نقش سازنده و تأمینکننده مالی را ایفا خواهد کرد، بخشی از زمینهای دولتی را برای این پروژه اختصاص میدهد و مسئولیتهای CMHC را به عهده میگیرد. ولی با توجه به اینکه ۹۵٪ مسکنهای جدید را بخش خصوصی میسازد، و بسیاری از تخصصها به شهرها و استانها منتقل شدهاند، اجرای این برنامه هنوز با ابهاماتی روبهروست.
بهگفتهی چریس بردا (Cherise Burda)، مدیر اجرایی صندوق اقدام اقلیمی اتاوا: «ما هنوز با مدل سرمایهگذاری بخش خصوصی خانه میسازیم، اما باید بفهمیم که این مدل جواب نمیدهد. زمان آن رسیده که روش را عوض کنیم.»
او میگوید: «بیایید پروژههایی را آغاز کنیم که به مدل سرمایهگذاری سودمحور وابسته نباشند.»
